นอนเนื่องอยู่นาน    อย่างนี้แล   บุคคลเป็นดุจอสรพิษไม่แล่นพิษไม่ร้าย  
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อสรพิษมีพิษไม่แล่นพิษไม่ร้าย    แม้ฉันใด    เรากล่าว
บุคคลนี้เปรียบฉันนั้น.
            ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    บุคคลเปรียบด้วยอสรพิษ ๔ จำพวกนี้แล   มี
ปรากฏอยู่ในโลก.
                                       จบอาสีวิสสูตรที่ ๑๐      
                                       จบวลาหกวรรคที่  ๑
                       
อรรถกถาอาสีวิสสูตร
            พึงทราบวินิจฉัยในอาสีวิสสูตรที่  ๑๐  ดังต่อไปนี้ :-
            บทว่า  อาคตวิโส   น  โฆรวิโส   ความว่า  พิษของอสรพิษแล่น
แต่ไม่ร้าย  ไม่เบียดเบียนตลอดกาลนาน.   แม้ในบทที่เหลือก็นัยนี้แล.
                               จบอรรถกถาอาสีวิสสูตรที่  ๑๐
                                จบวลาหกวรรควรรณนาที่  ๑
                   
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้  คือ
            ๑. ปฐมวลาหกสูตร   ๒. ทุติยวลาหกสูตร  ๓. กุมภสูตร    ๔. อุทก-
รหทสูตร  ๕.  อัมพสูตร  (สูตรที่  ๖  ขาดไป)  ๗. มุสิกาสูตร  ๘.  พลิพัทท-
สูตร  ๙.  รุกขสูตร   ๑๐.   อาสีวิสสูตร และอรรถกถา.

หน้าที่ 297

                                             
เกสีวรรคที่  ๒  

                     ๑.  เกสีสูตร
 
                                   
ว่าด้วยเรื่องนายเกสีผู้ฝึกม้า
            [๑๑๑]    ครั้งนั้นแล  สารถีผู้ฝึกม้าชื่อเกสี  เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า
ถึงที่ประทับ     ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว   นั่ง  ณ    ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
ครั้นแล้ว  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า  ดูก่อนเกสี   ท่านอันใคร ๆ  ก็รู้
กันดีแล้วว่าเป็นสารถีผู้ฝึกม้า   ก็ท่านฝึกหัดม้าที่ควรฝึกอย่างไร   สารถีผู้ฝึกม้า
ชื่อเกสีกราบทูลว่า    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ข้าพระองค์ฝึกหัดม้าที่ควรฝึกด้วย
วีธีละม่อมบ้าง  รุนแรงบ้าง  ทั้งละม่อมทั้งรุนแรงบ้าง.
            พ.  ดูก่อนเกสี    ถ้าม้าที่ควรฝึกของท่านไม่เข้าถึงการฝึกหัดด้วยวิธี
ละม่อม  ด้วยวิธีรุนแรง  ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง  ท่านจะทำอย่างไรกะมัน ?  
            เกสี.   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ถ้าม้าที่ควรฝึกของข้าพระองค์  ไม่เข้าถึง
การฝึกหัดด้วยวิธีละม่อม  ด้วยวิธีรุนแรง   ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง    ก็ฆ่า
มันเสียเลย   ข้อนั้นเพราะเหตุไร ?    เพราะคิดว่าโทษมิใช่คุณอย่าได้มีแก่สกุล
อาจารย์ของเราเลย    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นสารถีฝึก
บุรุษชั้นเยี่ยม  ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกบุรุษที่ควรฝีกอย่างไร.
            พ.  ดูก่อนเกสี  เราแล  ย่อมฝึกบุรุษที่ควรฝึกด้วยวิธีละม่อมบ้าง
รุนแรงบ้าง ทั้งละม่อมทั้งรุนแรงบ้าง ดูก่อนเกสี  ในวิธีทั้ง ๓ นั้น  การฝึก  
ดังต่อไปนี้  เป็นวิธีละม่อม  คือ กายสุจริตเป็นดังนี้   วิบากแห่งกายสุจริตเป็น
ดังนี้     วจีสุจริตเป็นดังนี้    วิบากแห่งวจีสุจริตเป็นดังนี้    มโนสุจริตเป็นดังนี้ 

หน้าที่ 298

วิบากแห่งมุโนสุจริตเป็นดังนี้   เทวดาเป็นดังนี้  มนุษย์เป็นดังนี้   การฝึกดังต่อ   
ไปนี้เป็นวิธีรุนแรง  คือกายทุจริตเป็นดังนี้    วิบากแห่งกายทุจริตเป็นดังนี้ 
วจีทุจริตเป็นดังนี้   วิบากแห่งวจีทุจริตเป็นดังนี้    มโนทุจริตเป็นดังนี้   วิบาก
แห่งมโนทุจริตเป็นดังนี้  นรกเป็นดังนี้  กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเป็นดังนี้  ปิตติวิสัย
เป็นดังนี้   การฝึกดังต่อไปนี้  เป็นวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง  คือ กายสุจริต
เป็นดังนี้    วิบากแห่งกายสุจริตเป็นดังนี้   กายทุจริตเป็นดังนี้     วิบากแห่งกาย
ทุจริตเป็นดังนี้     วจีสุจริตเป็นดังนี้     วิบากแห่งวจีสุจริตเป็นดังนี้     วจีทุจริต
เป็นดังนี้   วิบากแห่งวจีทุจริตเป็นดังนี้    มโนสุจริตเป็นดังนี้    วิบากแห่งมโน-
สุจริตเป็นดังนี้    มโนทุจริตเป็นดังนี้    วิบากแห่งมโนทุจริตเป็นดังนี้    เทวดา
เป็นดังนี้     มนุษย์เป็นดังนี้    นรกเป็นดังนี้      กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเป็นดังนี้ 
ปิตติวิสัยเป็นดังนี้.
            เกสี.   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ถ้าบุรุษที่ควรฝึกของพระองค์ไม่เข้าถึง
การฝึกด้วยวิธีละม่อม   ด้วยวิธีรุนแรง   ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง  พระผู้มี
พระภาคเจ้าจะทำอย่างไรกะเขา ?
            พ. ดูก่อนเกสี  ถ้าบุรุษที่ควรฝึกของเราไม่เข้าถึงการฝึกด้วยวิธีละม่อม
ด้วยวิธีรุนแรง   ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง   เราก็ฆ่าเขาเสียเลย
            เกสี.   ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ปาณาติบาตไม่สมควรแก่พระผู้มีพระ-
ภาคเจ้าเลย   ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น     ไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนี้ว่า  ฆ่า-
เขาเสีย ?
           พ.  จริง   เกสี  ปาณาติบาตไม่สมควรแก่ตถาคต   ก็แต่ว่าบุรุษที่ควร
ฝึกใด   ย่อมไม่เข้าถึงการฝึกด้วยวิธีละม่อม  ด้วยวิธีรุนแรง   ด้วยวิธีทั้งละม่อม
ทั้งรุนแรง    ตถาคตไม่สำคัญบุรุษที่ควรฝึกนั้นว่า   ควรว่ากล่าว    ควรสั่งสอน

หน้าที่ 299

แม้สพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชนก็ย่อมไม่สำคัญว่า    ควรว่ากล่าว   ควรสั่งสอน   
ดูก่อนเกสี   ข้อที่ตถาคต    ไม่สำคัญบุรุษที่ควรฝีกว่า ควรว่ากล่าว  ควรสั่งสอน
แม้สพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชนทั้งหลายก็ไม่สำคัญว่า  ควรว่ากล่าว  ควรสั่งสอน
นี้เป็นการฆ่าอย่างดี  ในวินัยของพระอริย.
            เกสี.  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่พระตถาคตไม่สำคัญบุรุษที่ควรฝึกว่า
ควรว่ากล่าว  ควรสั่งสอน  แม้สพรหมจารีผู้วิญญูชนก็ไม่สำคัญว่า  ควรว่ากล่าว
ควรสั่งสอน  นั่นเป็นการฆ่าอย่างดีแน่นอน  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ภาษิตของ
พระองค์แจ่มแจ้งนัก    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก
พระผู้มีพระภาคเจ้า   ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย   เปรียบเหมือนหงาย
ของที่คว่ำ   เปิดของที่ปิด   บอกทางแก่คนหลงทาง   หรือส่องประทีปในที่มืด
ด้วยหวังว่า  คนมีจักษุจักเห็นรูปฉะนั้น  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ    ข้าพระองค์นี้ 
ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้ากับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ   ขอ
พระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า  เป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต
ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป.
                                              จบเกสีสูตรที่ ๑

หน้าที่ 300

                        
เกสีวรรควรรณนาที่  ๒
   

                               
อรรถกถาเกสีสูตร
            พึงทราบวินิจฉัยในเกสีสูตรที่  ๑  แห่งวรรคที่  ๒  ดังต่อไปนี้ :-
            บทว่า   เกสี   เป็นชื่อของนายสารถีผู้ฝึกม้า.    ชื่อว่า สารถีผู้ฝึกม้า
เพราะทำม้าที่ควรฝึกให้เข้าใจจึงฝึก.  ในบทว่า    สณฺเหนปิ   ทเมติ  เป็นต้น
นายสารถีทำสักการะพอสมควรแก่ม้านั้น   คือ  ให้กินโภชนะอย่างดี  ให้ดื่มน้ำ
อร่อย  พูดด้วยถ้อยคำนิ่มนวลแล้วจึงฝึก   ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีละมุนละม่อม.  เมื่อ
ฝึกด้วยผูกเข่าผูกปากเป็นต้น     และแทงด้วยปฏัก   เฆี่ยนด้วยแส้   พูดคำหยาบ
ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีรุนแรง.  ต้องทำทั้งสองวิธีนั้น   ตามกาลอันควร  ชื่อว่าฝึกทั้ง
วิธีละมุนละม่อมทั้งวิธีรุนแรง.
                                         จบอรรกถาเกสีสูตรที่  ๑
		   
๒.  ชวสูตร
    
ว่าด้วยสมบัติ  ๔  ของม้าอาชาไนยกับของภิกษุสงฆ์
    	
            [๑๐๒]    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา
ประกอบด้วยองค์  ๔  ประการ  ย่อมเป็นม้าควรแก่พระราชา  เป็นม้าต้น    ย่อม
ถึงการนับว่าเป็นราชพาหนะ  องค์   ๔  ประการเป็นไฉน คือ ชื่อตรงประการ ๑
ว่องไวประการ  ๑   อดทนประการ   ๑    สงบเสงี่ยมประการ   ๑    ดูก่อนภิกษุ
ทั้งหลาย  ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชาประกอบด้วยองค์ ๔ํ  ประการนี้แล

หน้าที่ 301