พระสาวกของพระโคดมเมื่อกล่าวว่า
                    เอวมฺเม  สุตํ   ดังนี้   ชื่อว่า  ยังอศรัทธาให้
                    พินาศ  ยังศรัทธาในพระศาสนาให้เจริญ.
           ในที่นี้   อาจารย์บางท่านกล่าวว่า  ก็เพราะเหตุไรในสูตรนี้   ท่านจึงไม่
กล่าวคำนี้ทานไว้เหมือนในสูตรอื่น ๆ ที่พระอานนท์กล่าวคำนิทานอ้างกาละเทสะ
(เวลาและสถานที่)  ไว้โดยนัยเป็นต้นว่า   เอวมฺเม สุตํ  เอกํ  สมยํ  เล่า.   ตอบว่า
เพราะอาจารย์พวกอื่นได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว.     ก็คำนิทาน   (ในสูตรนี้)    พระ
เถระมิได้กล่าวไว้    เพราะมีผู้กล่าวไว้แล้ว.      อธิบายว่า    คำนี้ทานนี้    ท่าน
พระอานนท์มิได้กล่าวก่อน   แต่นางขุชชุตตรา   ผู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงแต่งตั้งไว้ในเอตทัคคะ   เพราะในบรรดาอุบาสิกา    นางเป็นพหูสูต  เป็น
อริยสาวิกาได้บรรลุเสกขปฏิสัมภิทา   กล่าวไว้ก่อนแล้วแก่สตรี  ๕๐๐ นาง
ซึ่งมีพระนางสามาวดีเป็นประมุข.   ในเรื่องนั้น  มีการเล่าไว้เป็นลำดับ  ดังต่อ
ไปนี้
                           
ประวัตินางขุชชุตตรา
           ได้ทราบว่า  นับจากนี้ไปในตอนท้ายแสนกัป   พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
พระนามว่า  ปทุมุตตระ   ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก   ทรงประกาศพระธรรมจักร
อันประเสริฐ  แล้วประทับอยู่ในเมืองหงสาวดี.  อยู่มาวันหนึ่ง  กุลธิดานางหนึ่ง
ในเมืองหงสาวดี   ได้ไปยังอารามพร้อมกับอุบาสิกา  ซึ่งกำลังไปเพื่อฟังเทศนา
ของพระศาสดา     เห็นพระศาสดาทรงแต่งตั้งอุบาสิกาคนหนึ่งไว้ในเอตทัคคะ
(ตำแหน่งที่เลิศกว่า)     อุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต   จึงทำบุญแล้วปรารถนา
ฐานันดรนั้น.
          ฝ่ายพระศาสดาก็ทรงพยากรณ์อุบาสิกานั้นว่า     ในอนาคตกาล   นาง

หน้าที่ 52

จักได้เป็นอุบาสิกา     ผู้เป็นสาวิกาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า  พระนามว่า
โคดม    จักเป็นผู้เลิศในบรรดาอุบาสิกาผู้เป็นพหูสูตด้วยกัน.    นางทำกุศลจน
ตลอดชีวิตแล้ว   ก็ไปบังเกิดในเทวโลก   (จุติจากเทวโลกแล้ว)   ก็มาบังเกิดใน
หมู่มนุษย์อีก   เมื่อนางท่องเที่ยวอยู่ในเทวโลก  และมนุษยโลกอย่างนี้แล   ล่วง
ไปได้หนึ่งแสนกัป    ครั้นแล้วในภัททกัปนี้  ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้า
ของเราทั้งหลาย   นางก็ได้จุติจากเทวโลกมาถือปฏิสนธิ   ในท้องหญิงพี่เลี้ยงใน
เรือนของโฆสิตเศรษฐี.
           ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อให้นางว่า อุตตรา ในเวลาที่เกิดมาแล้ว  นางได้
กลายเป็นหญิงค่อม    เพราะเหตุนั้น    จึงปรากฏชื่อว่า   ขุชชุตตรา    ต่อมา
ในเวลาที่โฆสิตเศรษฐี      ถวายนางสามาวดี    แก่พระเจ้าอุเทน  นาง
ขุชชุตตรานั้น     ก็ถูกยกให้ไปเป็นนางปริจาริกา     ของนางสามาวดีนั้น
(และ)  อยู่ภายในราชสำนักของพระเจ้าอุเทน    ก็สมัยนั้น     โฆสิตเศรษฐี
กุกกุฏเศรษฐี   และปาวาริกเศรษฐี  ในเมืองโกสัมพี   ได้พากันสร้างวิหาร
๓  แห่ง    อุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้า    เมื่อพระตถาคตเจ้าเสด็จจาริกไปใน
ชนบท ถึงพระนครโกสัมพี   ก็ได้มอบถวายวิหารแด่พระสงฆ์  มีพระพุทธเจ้า
เป็นประมุข     แล้วพากันบำเพ็ญมหาทาน.   ประมาณเดือนหนึ่งผ่านพ้นไป.
ครั้งนั้น      เศรษฐีเหล่านั้นได้มีความคิด     ดังนี้ว่า    ธรรมดาพระพุทธเจ้า
ทั้งหลาย    ทรงอนุเคราะห์โลกทั้งหมด    พวกเราจักให้โอกาสแก่คนอื่นบ้าง.
แม้คนที่อยู่ในตัวเมืองโกสัมพี    ก็ได้เปิดโอกาสให้แก่ประชาชนทั่วไป.   ตั้งแต่
นั้นมา  พวกชาวเมือง  ก็พากันถวายมหาทาน  โดยรวมคนในถนน (เดียวกัน)
บ้าง โดยรวมกันเป็นคณะบ้าง  อยู่มาวันหนึ่ง  พระศาสดาอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม
แล้วประทับนั่งในเรือนของนายมาลาการผู้เป็นหัวหน้า.

หน้าที่ 53

           ขณะนั้น  นางขุชชุตตรา  ได้รับทรัพย์ ๘ กหาปณะ  แล้วไปยังเรือน
นั้นเพื่อซื้อดอกไม้ไปให้นางสามาวดี.   นายมาลาการผู้เป็นหัวหน้าเห็นนาง
แล้วก็กล่าวว่า   แม่อุตตรา    วันนี้    (ฉัน )    ไม่มีเวลาที่จะให้ดอกไม้แก่เธอ
ฉันกำลังอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข    แม้เธอก็จงเป็นสหายใน
การเลี้ยงดูเถิด  เมื่อทำอย่างนี้แล้ว  เธอก็จักพ้นไปจากการทำการรับใช้บุคคลอื่น
(เสียที). ครั้งนั้น    นางขุชชุตตรา  ก็ได้ทำการรับใช้  พระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ในโรงครัว.      นางได้เรียนธรรมทั้งหมดที่พระศาสดาตรัสแล้วด้วยอำนาจเป็น
อุปนิสินนกถา   ต่อมาได้ฟังอนุโมทนาแล้วได้บรรลุโสดาปัตติผล.   ในวันอื่น ๆ
นางให้ ๔ กหาปณะเท่านั้น  แล้วรับเอาดอกไม้ไป.    แต่ในวันนั้น    เพราะได้
เห็นสัจจะ  นางไม่ยังจิตให้เกิดในสิ่งของของบุคคลอื่นให้หมดทั้ง  ๘  กหาปณะ
แล้วได้รับเอาดอกไม้ไปยังสำนักของนางสามาวดี.
            ลำดับนั้น    พระนางสามาวดีนั้นได้ถามนางว่า แม่อุตตรา ในวันอื่น ๆ
เธอนำดอกไม้มาให้ไม่มาก    แต่วันนี้นำมาให้มาก    พระราชาของเราทั้งหลาย
ทรงเลื่อมใสมากขึ้นหรือ ?   นางได้ทูลเรื่องทั้งหมดไม่ปกปิดเรื่องที่ตนได้ทำไป
แล้ว  เพราะไม่สามารถจะกล่าวเท็จได้   และเมื่อนางถูกถามว่า   เมื่อเป็นเช่นนั้น
เพราะเหตุไร  วันนี้จึงนำดอกไม้มามาก  ก็ทูลตอบว่า วันนี้หม่อมฉัน ได้ฟังธรรม
ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า      แล้วได้ทำให้แจ้งซึ่งอมตะ      เพราะเหตุนั้น 
หม่อมฉันจึงลวงพระองค์ท่านไม่ได้.  พระนางสามาวดี   ทรงสดับคำนั้นแล้ว
ก็มิได้ทรงขู่ตะคอกว่า   เฮ้ยนางทาสีผู้ชั่วร้าย  แกจงคืนกหาปณะที่แก  (ยักยอก)
เอาไปตลอดเวลาเท่านี้มา  (พระนาง)  อันบุรพเหตุตักเตือน  ได้ตรัสว่า    แม่
ขอแม่จงให้พวกเราได้ดื่มน้ำอมฤตที่แม่ได้ดื่มแล้วบ้างเถิด เมื่อนางขุชชุตตรา
ทูลว่า  ถ้าอย่างนั้น    จงทรงพระกรุณาให้หม่อมฉันอาบน้ำ  (ก่อน) ก็ทรงให้
นางอาบน้ำด้วยน้ำหอม ๑๖ หม้อ   แล้วรับสั่งให้ประทานผ้าเนื้อเกลี้ยง ๒ ผืน.

หน้าที่ 54

          นางขุชชุตตรานั้น      นุ่งผืนหนึ่ง     อีกผืนหนึ่งเอาห่มเฉวียงบ่าแล้ว
ปูลาดอาสนะนั่งบนอาสนะถือพัดอันวิจิตร  ร้องทักมาตุคามทั้ง  ๕๐๐ นางซึ่งนั่ง
อยู่บนอาสนะที่ต่ำกว่า ดำรงอยู่ในเสกขปฏิสัมภิทา   แสดงธรรมแก่หญิงเหล่านั้น 
ตามนิยามที่พระศาสดาทรงแสดงแล้วนั่นแล.    เวลาจบเทศนา    หญิงทั้งหลาย
นั้นได้บรรลุโสดาปัตติผล.   หญิงทั้งหมดนั้นไหว้นางขุชชุตตราพลางกล่าวว่า
ข้าแต่แม่เจ้า      ตั้งแต่วันนี้ไป     ขอแม่เจ้าอย่าได้ท่างานอันต่ำต้อยอีกต่อไปเลย
ขอแม่เจ้าจงดำรงอยู่ในฐานะเป็นมารดา    ในฐานะเป็นอาจารย์ของเราทั้งหลาย
เถิด  ดังนี้แล้ว   ได้ตั้ง  (นาง)  ไว้ในฐานะเป็นที่เคารพ.

                    
อดีตชาติของนางขุชชุตตรา
           ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร    นางขุชชุตตรานี้จึงบังเกิดเป็นนางทาสี  ?
ตอบว่า  เล่ากันว่า  ในกาลแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า  กัสสปะ
นางบังเกิดเป็นธิดาของเศรษฐีในเมืองพาราณสีเมื่อพระเถรีผู้เป็นพระขีณาสพ
รูปหนึ่งไปยังตระกูลอุปัฏฐาก   ก็เรียนว่า   ข้าแต่แม่เจ้า    ขอแม่เจ้าจงให้กระเช้า
ประดับนั่นแก่ดิฉันเถิด ดังนี้แล้ว  สั่งให้คนใช้ทำการรับใช้  (พระเถรี)  ฝ่ายพระ-
เถระ   คิดว่า   เมื่อเราไม่ให้   นางจักเกิดความอาฆาต   (ตายแล้ว)  จักได้เกิดใน
นรก  เมื่อเราให้  นางจักเกิดเป็นทาสีของคนอื่น  การที่นาง  (เกิด)  เป็นทาสี
ดีกว่าการไหม้ในนรก    ดังนี้แล้ว      อาศัยความกรุณาจึงได้ทำตามคำของนาง.
ด้วยกรรมนั้น    นางได้บังเกิดเป็นทาสีของคนอื่นสิ้น  ๕๐๐ ชาติ.
           ถามว่า  ก็เพราะเหตุไร  นางจงได้เป็นหญิงค่อม ? ตอบว่า  เล่ากันว่า
เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น  นางอยู่ในพระราชวังของพระเจ้าพาราณสี
เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นราชกุลุปกะองค์หนึ่งหลังค่อมนิดหน่อย  เมื่อจะ
ทำการล้อเลียนต่อหน้าหญิงที่อยู่ด้วยกันกับตน   จึงได้แสดงอาการหลังค่อมเป็น
การสนุกสนานตามที่กล่าว  เพราะเหตุนั้น    นางจึงบังเกิดเป็นหญิงค่อม.

หน้าที่ 55